Zakład Termicznego Unieszkodliwiania Odpadów jest to instalacja ukierunkowana na produkcję energii cieplnej i elektrycznej, dla której paliwo stanowią odpady. Odpady te poddawane są obróbce w temperaturze bliskiej 900 °C, co eliminuje m.in. toksyczne dioksyny i furany. Najnowsze systemy filtracji spalin powodują, że na wylocie komina pojawia się praktycznie tylko para wodna (99,9%). Podczas procesu spalania znacząco zmniejsza się objętość odpadów, których resztę, jako frakcję niepalną, można składować na składowiskach albo waloryzować i używać w budownictwie przemysłowym.

Polska przed przystąpieniem do Unii Europejskiej w 2004 r. została zobligowana do wypełnienia zobowiązań, m.in.: w zakresie zagospodarowania odpadów biodegradowalnych (m.in. papier, odpady zielone), czyli ich zagospodarowaniu w inny sposób niż poprzez składowanie. W lipcu 2010 r. zakończył się pierwszy etap przystosowawczy. Niestety zakładany poziom nie został osiągnięty. Nie ograniczono do 75% wagi ilości odpadów „bio” deponowanych na składowiskach do zakładanego terminu 16 lipca 2010 r. Blisko 95% tych odpadów nadal trafia na składowiska. Oprócz grożących kar ze strony Unii Europejskiej za budową spalarni odpadów w Szczecinie przemawiał również fakt, że Miasto nie posiada własnego składowiska śmieci.

W 2008 r. po rekomendacji Krajowego Planu Gospodarki Odpadami na liście indykatywnej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, pojawiły się projekty instalacji termicznego unieszkodliwiania odpadów dla kilku polskich aglomeracji miejskich, w tym szczecińskiej. Oprócz Szczecina na listę zostały wpisane również Łódź, Warszawa, Trójmiasto, Ruda Śląska i Katowice (później połączone w jeden projekt pn. Górnośląski Okręg Metropolitalny), Poznań, Konin oraz Białystok. W roku 2009 do listy dołączono projekt Koszalina, Olsztyna oraz Bydgoszczy z Toruniem. Ujęte na liście projekty mają charakter strategiczny z punktu widzenia interesu Polski.

W Szczecinie brano pod uwagę pięć lokalizacji przeznaczonych pod budowę Zakładu Termicznego Unieszkodliwiania Odpadów (ZTUO): przy elektrociepłowni „Portowa” przy ul. Gdańskiej, przy elektrociepłowni „Pomorzany”, przy ul. Stołczyńskiej (przy dawnej fabryce papieru „Skolwin”), na terenie dawnych zakładów „Wiskord”, oraz na Ostrowie Grabowskim. Biorąc pod uwagę aspekt społeczny, ostateczny wybór padł na Ostrów Grabowski. Wybudowany na tym terenie obiekt będzie na tyle nowoczesny, że powinien służyć mieszkańcom nawet 50 lat. Zaproponowane technologie będą opierać się na najnowocześniejszych rozwiązaniach światowych i europejskich uwzględniających efektywny system oczyszczania spalin zapewniający odpowiednie poziomy emisji gdzie urządzenia oczyszczania spalin zapewniają dotrzymanie standardów emisji oraz pozwolą osiągnąć wartości stężeń znacznie poniżej standardów emisyjnych. Wybór metody mokrej oczyszczania spalin w porównaniu z metodą suchą i półsuchą zapewnia mniejszą ilość stałych pozostałości wymagających zagospodarowania, co znacznie obniży koszt ich składowania. System mokry jest obecnie najbardziej wydajną metodą usuwania kwaśnych zanieczyszczeń ze spalin oraz pozwala odzyskać dodatkową energię z gazów odlotowych, co podniesie efektywność ekonomiczną instalacji.

Przepustowość szczecińskiego zakładu określono w wysokości 150 tys. ton rocznie odpadów do utylizacji. Wielkość ta wynika z prognoz powstawania w regionie odpadów niepodlegających ponownemu przetworzeniu i analizy opłacalności w aspekcie ekonomicznym. Szacunkowy koszt przedsięwzięcia został wyliczony w Studium Wykonalności na ok. 576 mln zł i zawiera zarówno roboty budowlane oraz wyposażenie obiektu w instalację termicznego unieszkodliwiania, prace projektowe działania związane
z nadzorem i pomocą techniczną, jak również edukację ekologiczną z działaniami informacyjnymi i wdrążającymi projekt.

Proces konsultacji społecznych, których celem było zapoznanie społeczeństwa
z planowaną inwestycją będącą elementem systemowych rozwiązań dla Szczecina, ale także prowadzenie dialogu w sprawach istotnych dla gospodarki odpadami i ochrony środowiska, rozpoczęto już na przełomie 2007/2008. Wśród ważniejszych działań prowadzonych w procesie konsultacji należy wymienić uruchomienie portalu internetowego (www.egos.pl) oraz powołanie Szczecińskiego Forum Odpadowego z udziałem mieszkańców, przedstawicieli lokalnego samorządu, organizacji ekologicznych i ekspertów. W ramach konsultacji w 2009 i 2010 roku odbyło się kilka wyjazdów i wizyt studyjnych
w obiektach unieszkodliwiania odpadów na terenie Polski, Niemiec, Danii i Szwecji.  Uczestnicy wyjazdów zapoznali się z zasadami funkcjonowania obiektów i zwiedzając poszczególne elementy instalacji mogli dokonać własnej oceny metod utylizacji odpadów. Dotychczasowe konsultacje społeczne przyczyniły się do wzrostu wiedzy wszystkich uczestników na temat metod i zasad postępowania z odpadami, technologii ich przetwarzania oraz zasad funkcjonowania projektowanego systemu. Proces konsultacyjny zmienił także nastawienie społeczeństwa poprzez wyrażanie opinii akceptujących konieczność realizacji Zakładu Termicznego Unieszkodliwiana Odpadów w Szczecinie.

W styczniu br. przeprowadzono badania socjologiczne na reprezentatywnej grupie 1089 szczecinian, które miały na celu uzyskanie informacji na temat poziomu akceptacji społecznej i wiedzy dotyczącej planowanej inwestycji oraz pozyskania opinii w kwestii funkcjonowania systemu gospodarki w Szczecinie. W ramach badań również dokonano porównania poziomu poparcia mieszkańców w odniesieniu do roku 2009. Wyniki raportu końcowego tych badań wskazują na znaczący wzrost opinii, iż odpady domowe stanowią istotny problem dla miasta w stosunku do wyników uzyskanych podczas badań przeprowadzonych w 2009 r. Obecnie zdecydowana większość mieszkańców, dostrzega istotę problemu powstawania odpadów w Szczecinie a 74,3% badanych wyraziła opinię, że są satysfakcjonująco poinformowani o planach budowy zakładu termicznego unieszkodliwiania odpadów. Zdecydowana większość badanych, bo aż 84,6% deklaruje poparcie dla planowanego przedsięwzięcia a 6,5% badanych to przeciwnicy budowy ZTUO. Niewielki jest tez odsetek osób niezdecydowanych lub nieposiadających wyrobionego zdania w tym zakresie (8,9%). Zdecydowana większość badanych (72,4%) twierdzi, że po wybudowaniu spalarni odpadów nastąpi zdecydowana poprawa czystości w mieście. Dalszy proces konsultacyjny i inne działania informacyjno – edukacyjne są wpisane w harmonogram realizacji przedsięwzięcia, będący zarazem elementem dokumentacji wymaganej w aplikacji.

Pełna dokumentacja i wniosek o dofinansowanie budowy spalarni odpadów
w Szczecinie zostały złożone 30 czerwca 2010 r. do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie. Wyniki oceny formalnej i merytorycznej pierwszego stopnia są dla Szczecina pozytywne. Projekt uzyskał 58 punktów, czyli 77 %. W końcowej fazie oceny została przeprowadzona pogłębiona ocena merytoryczna II stopnia rozstrzygająca, które projekty spełniają kryteria oceny projektów zatwierdzonych przez Komitet Monitorujący Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko. Dotyczyła ona m.in. aspektów technicznych, rozwiązań instytucjonalnych oraz formalno prawnych, analizy finansowo – ekonomicznej, w tym wykonalności finansowej i trwałości projektu oraz poprawności przeprowadzenia procedury ocen oddziaływania na środowisko. W marcu
2011 r. Ministerstwo Środowiska poinformowało o zakończeniu oceny merytorycznej
II stopnia oraz o jej pozytywnym wyniku, co było rekomendacją do podpisania umowy
o dofinansowanie na poziomie krajowym.

Dla tzw. dużych projektów (o wartości powyżej 50 mln euro), obligatoryjnej oceny wniosku o dofinansowanie dokonują eksperci Inicjatywy Wspólnotowej JASPERS, których działalność opiera się także na wspieraniu m.in. projektów spalarniowych. W zakresie ich wsparcia znajdują się kwestie problemowe wynikające z uwarunkowań polskich i Unii Europejskiej, rozwiązania instytucjonalne, identyfikacja elementów krytycznych projektu, strona finansowania i elementy środowiskowe projektu. Warto podkreślić, że rola inicjatywy JASPRERS jest w wymienionym zakresie bardzo istotna, a Szczecin od samego początku był objęty specjalną kuratelą nadzorczo-doradczą tej instytucji.

W grudniu 2010 r. do budowy ZTUO została powołana spółka pn. „Zakład Unieszkodliwiania Odpadów” (ZUO), w której 100 % udziału posiada Gmina Miasto Szczecin. Z chwilą zakończenia procesu powołania Spółki, przejęła ona rolę beneficjenta,
a po realizacji inwestycji stanie się operatorem wytworzonego majątku, co zostało zapisane w umowie wykonawczej podpisanej w marcu br. Umowa ta ustaliła zasady współpracy podczas realizacji projektu oraz określiła zakres świadczenia usług publicznych przez ZUO
z dziedziny gospodarki odpadami na rzecz gminy.

W dniu 28 kwietnia i 13 czerwca 2011 r. zostały podpisane umowy z wykonawcami usług pomocy technicznej i inżyniera kontraktu. Współpraca z tymi wykonawcami zapewnić ma w pierwszej kolejności wybór wykonawcy prac projektowych i budowlanych oferującego najlepsze rozwiązania technologiczne, architektoniczne, środowiskowe i ekonomiczne, a następnie zapewnić prawidłową realizację całego przedsięwzięcia. W dniu 30 maja 2011 r. została zawarta umowa na dofinansowanie budowy spalarni dla Szczecina, którą podpisali Małgorzata Skucha Wiceprezes Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej i Tomasz Lachowicz Prezes Zarządu Zakładu Unieszkodliwiania Odpadów Sp. z o.o.. W uroczystości uczestniczyli m.in. Stanisław Gawłowski Wiceminister Środowiska, Piotr Krzystek Prezydent Szczecina oraz Renata Zaremba i Arkadiusz Litwiński parlamentarzyści Platformy Obywatelskiej.

Renata Maniszewska

Monika Małachowska-Wasylko

Urząd Miasta Szczecin